Motoryka duża to fundamentalny aspekt rozwoju ruchowego dziecka, obejmujący wszystkie duże, obszerne ruchy całego ciała. Każdy rodzic pragnie zapewnić swojemu maluchowi prawidłowy rozwój dziecka we wszystkich sferach: fizycznej, poznawczej czy społecznej. Pierwsze samodzielne kroki, radosne podskoki czy zabawa w berka to właśnie przykłady umiejętności z zakresu motoryki dużej.
Czym jest motoryka duża?
Motoryka duża oznacza ogólną sprawność ruchową człowieka związaną z dużymi partiami mięśni. Dotyczy ona ruchów angażujących całe ciało lub jego znaczną część: tułów, ręce, nogi, głowę. Gdy mówimy o motoryce dużej u dziecka, mamy na myśli takie aktywności jak chodzenie, bieganie, skakanie, wspinanie się, taniec, pływanie czy jazda na rowerze. To szeroko pojęta aktywność ruchowa, która bardzo efektywnie stymuluje rozwój układu nerwowego dziecka i przygotowuje jego organizm do bardziej precyzyjnych zadań w przyszłości.
Fundamenty pod prawidłowy rozwój
Motoryka duża rozwija się od pierwszych dni życia malucha, już niemowlę ćwiczy podstawowe ruchy, które z czasem przerodzą się w umiejętność siadania, raczkowania, a następnie chodzenia. Sprawność w zakresie dużej motoryki stanowi podstawę do zdobywania kolejnych umiejętności. Dziecko o dobrze rozwiniętej motoryce dużej ma silniejsze mięśnie, lepszą równowagę i koordynację ruchową, co ułatwia mu nie tylko zabawy ruchowe, ale także codzienne czynności (np. samodzielne wstawanie, utrzymanie stabilnej postawy podczas ubierania się itp.). Motorykę dużą można więc nazwać fundamentem fizycznego rozwoju, wpływa na ogólną kondycję malucha, jego pewność siebie w eksplorowaniu otoczenia, a nawet na zdrowie.
Etapy rozwoju motoryki dużej u dziecka
Rozwój ruchowy dziecka przebiega etapami, pewne umiejętności pojawiają się w określonym przedziale wieku. Choć każde dziecko rozwija się we własnym tempie, istnieje ogólny schemat kolejnych kamieni milowych motoryki dużej. Poniżej przedstawiamy orientacyjne etapy i umiejętności świadczące o prawidłowym rozwoju motoryki dużej u dzieci:
- Do ok. 6. miesiąca życia: niemowlę unosi i trzyma główkę leżąc na brzuszku, przewraca się z pleców na bok i na brzuszek, zaczyna siadać z podparciem (np. trzymając palce dorosłego).
- Do ok. 12. miesiąca życia: dziecko samodzielnie siedzi bez podparcia, pełza lub raczkuje, wstaje przy meblach i próbuje stawiać pierwsze kroki bokiem przy trzymaniu się podpory. Potrafi wdrapać się na niskie stopnie (na czworakach) i uderzać dwoma przedmiotami o siebie.
- Około 2. roku życia: maluch chodzi już samodzielnie, zaczyna biegać (choć jeszcze dość chwiejnie), potrafi kucać i wstawać bez pomocy. Wejdzie po schodach krokiem dostawnym (stawiając obie nogi na każdym stopniu) przytrzymując się poręczy. Próbuje podskakiwać z obiema nogami oderwanymi od podłoża, kopie piłkę i toczy ją po podłodze.
- Około 3. roku życia: dziecko sprawnie chodzi i biega omijając przeszkody, potrafi wejść po schodach stawiając naprzemiennie nogi (schodząc jeszcze pomaga sobie dostawianiem nogi). Uczy się skakać na dwóch nogach w miejscu, a pod koniec trzeciego roku życia podejmuje próby skakania na jednej nodze. Maluch w tym wieku potrafi już chwilę stać na palcach, zaczyna samodzielnie wspinać się na niewysokie drabinki na placu zabaw i zjeżdżać ze zjeżdżalni. Ruchy stają się coraz bardziej skoordynowane, choć nadal wymagają doskonalenia precyzji.
- Wiek przedszkolny (3–6 lat): przedszkolak biega, skacze i wspina się z dużą swobodą, aktywność ruchowa sprawia mu wyraźną przyjemność. Poprawia się koordynacja wzrokowo-ruchowa oraz równowaga: dziecko potrafi przejść kilka kroków po wąskiej krawędzi, stoi chwilę na jednej nodze, rzuca i całkiem celnie łapie piłkę obiema rękami. Około 5. roku życia większość dzieci umie już jeździć na trójkołowym rowerku lub hulajnodze, a pod koniec okresu przedszkolnego wiele opanowuje jazdę na dwóch kółkach (z pomocą bocznych kółek lub asekuracji rodzica). Dzieci potrafią łączyć kilka czynności ruchowych naraz np. biec i kopać piłkę lub podskakiwać i klaskać. Rosnąca sprawność pozwala im na pełnienie czynności samoobsługowych.
- Wiek wczesnoszkolny (7+ lat): dziecko wkracza w „złoty okres motoryczności” w wieku ok. 7–10 lat następuje wyraźny skok rozwojowy w zakresie siły, szybkości i zwinności. Dzieci w tym wieku mają już opanowaną większość podstawowych umiejętności ruchowych: potrafią pływać, jeździć na rowerze, grać w proste gry zespołowe, utrzymują płynny, skoordynowany chód i bieg. Motoryka u dziecka staje się bardziej dojrzała, ruchy są coraz bardziej harmonijne, precyzyjne i celowe. W okresie dojrzewania (nastoletnim) bywa, że następuje chwilowe zaburzenie koordynacji (gwałtowny wzrost ciała może przejściowo zaburzyć „proporcje” ruchów), jednak przy zachęcie do sportu i aktywności młodzież szybko odzyskuje pełną kontrolę nad swoim ciałem.
Rozwój w swoim tempie, ale z uwagą rodzica
Należy pamiętać, że podane wyżej ramy czasowe są orientacyjne. Rozwój motoryczny dzieci przebiega indywidualnie, niektóre maluchy osiągają poszczególne kamienie milowe nieco wcześniej, inne później. Ważniejsze od sztywnych terminów jest to, aby kolejne umiejętności pojawiały się u dziecka w prawidłowej kolejności i mniej więcej w spodziewanym przedziale czasu. Jeśli rozwój ruchowy znacząco odbiega od norm (np. dziecko w wieku 18 miesięcy w ogóle nie chodzi, albo dwulatek nie potrafi sam stać), warto zasięgnąć porady specjalisty. W większości przypadków jednak dzieci naturalnie zdobywają nowe zdolności motoryczne poprzez zabawę i codzienną aktywność, rolą rodzica jest zapewnienie im do tego okazji i bezpieczeństwa.
Jak wspierać prawidłowy rozwój motoryki dużej?
Aby rozwój motoryki dużej przebiegał prawidłowo, dziecko potrzebuje przede wszystkim jednej rzeczy ruchu! Rolą opiekunów jest więc stworzenie warunków sprzyjających aktywności fizycznej od pierwszych miesięcy życia malucha. Już niemowlę warto zachęcać do ruchu poprzez układanie na brzuszku (tzw. tummy time), pozwalanie na swobodne turlanie się po bezpiecznej macie czy sięganie po zabawki. Gdy dziecko zaczyna raczkować i chodzić, unikajmy ograniczania mu przestrzeni, zamiast ciągle trzymać malucha w łóżeczku, leżaczku lub kojcu, dajmy mu możliwość eksplorowania otoczenia (oczywiście pod czujnym okiem dorosłego i w bezpiecznym otoczeniu). Nie trzeba bać się drobnych upadków przy próbach chodzenia. Lepiej zabezpieczyć mieszkanie i pozwolić dziecku próbować nowych umiejętności. Każdy samodzielny krok czy wspinaczka na kanapę to cenne ćwiczenie dla mięśni i równowagi.
Dużo ruchu dla małych odkrywców
W miarę jak dziecko rośnie, należy dbać o codzienną dawkę różnorodnego ruchu. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaleca, by małe dzieci (do 5. roku życia) spędzały co najmniej 180 minut dziennie w aktywności fizycznej o różnej intensywności, może to być rozłożone na cały dzień podczas zabawy w domu, na spacerze czy w parku. W praktyce oznacza to, że maluchy powinny jak najwięcej bawić się w ruchu: biegać, wspinać, tańczyć, a nie siedzieć przez dłuższy czas przed ekranem. Dobrze jest więc codziennie wyjść z dzieckiem na dwór na plac zabaw, na rowerek biegowy, pobiegać za piłką.
W domu również można zapewnić aktywne zabawy: tor przeszkód z poduszek, taniec przy muzyce, skakanie po materacu czy na małej trampolinie. Ważne jest zaangażowanie rodzica maluch chętniej będzie się ruszał, jeśli mama czy tata wezmą udział w zabawie, pokażą coś nowego, pochwalą za zdobycie nowej umiejętności. Nie zapominajmy też o odpowiednich akcesoriach: piłki, skakanki, tunel do czworakowania, jeździki, hulajnogi czy duże klocki do przekładania to świetne zabawki rozwijające motorykę dużą.
Samodzielna zabawa jest ważna w rozwoju motoryki dużej
Nie należy też zapominać o roli, jaką pełni samodzielna zabawa. Dając dziecku przestrzeń do swobodnej, nieskrępowanej zabawy (zarówno w domu, jak i na świeżym powietrzu), pozwalamy mu na naturalne eksperymentowanie ze swoim ciałem. Maluch, który bawi się samodzielnie, uczy się na własnych błędach, próbuje wspiąć się na kanapę, zeskoczyć z niewysokiego stopnia, przeciągnąć krzesło, aby dosięgnąć zabawki. Taka spontaniczna aktywność rozwija kreatywność i pewność siebie, a jednocześnie doskonali umiejętności ruchowe.
Oczywiście rola dorosłego nadal jest ważna powinniśmy zapewnić dziecku bezpieczne otoczenie i czuwać nad nim z daleka, ale warto pozwolić malcowi na odrobinę ruchowej samodzielności. Podczas samodzielnej zabawy dziecko samo decyduje, co robić z ciałem, dzięki czemu lepiej poznaje swoje możliwości i ograniczenia. To świetny trening równowagi, koordynacji i planowania ruchu, który zaprocentuje w kolejnych etapach rozwoju.
Zabawy rozwijające motorykę dużą
Dla dzieci najlepszą formą nauki jest zabawa. Istnieje mnóstwo aktywności, które w naturalny sposób wspierają rozwój dużej motoryki. Poniżej przedstawiamy kilka pomysłów na zabawy dla dzieci, które szczególnie rozwijają motorykę dużą i sprawiają maluchom mnóstwo radości:
- Zabawa w berka i ganianego: Klasyczna gonitwa, uciekanie i łapanie to świetne ćwiczenie biegania, zwinności oraz orientacji w przestrzeni. Dzieci uwielbiają bawić się w berka z rówieśnikami lub z rodzicem, a przy okazji trenują szybkość i wytrzymałość.
- Taniec i zabawy muzyczno-ruchowe: Włączenie wesołej muzyki i wspólny taniec to doskonały sposób na rozwijanie motoryki dużej. Podskoki, obracanie się, klaskanie w rytm piosenek czy naśladowanie ruchów z popularnych pokazywanek (np. „Głowa, ramiona, kolana, pięty…”) angażuje całe ciało, poprawia koordynację i poczucie rytmu.
- Rzucanie, łapanie i kopanie piłki: Bawienie się piłką angażuje wiele umiejętności ruchowych. Można rzucać piłkę do celu (np. do kosza, wiaderka), grać w mini piłkę nożną, odbijać balon w powietrzu czy turlać piłkę nawzajem. Takie zabawy uczą koordynacji ręka–oko, celności, a także współpracy, jeśli bawimy się w grupie.
- Tor przeszkód: W domu lub ogrodzie można zorganizować prosty tor przeszkód z wykorzystaniem poduszek, kocy, hula-hop, krzeseł itp. Dziecko może czworakować w tunelu z koca, przeskakiwać przez poduszki, obiec słupek, przejść po rozłożonej na podłodze tasiemce (jak po linie) i na koniec np. wrzucić piłeczkę do kosza.
- Wspinanie się i zjeżdżanie: Warto wykorzystać naturalną potrzebę wspinaczki u maluchów. Na placu zabaw zachęcajmy dziecko do korzystania z drabinek, pochylni, małych ścianek wspinaczkowych czy piramid linowych, oczywiście adekwatnie do wieku i umiejętności. Wspinanie się wzmacnia mięśnie rąk, nóg i tułowia, a przy okazji uczy oceny odległości i koncentracji. Nagrodą może być zjazd ze zjeżdżalni, co dostarcza dodatkowych wrażeń ruchowych.
- Jazda na pojazdach dziecięcych: Rowerki biegowe, trójkołowe rowerki z pedałami, hulajnogi czy jeździki to wspaniałe narzędzia rozwijające motorykę. Podczas jazdy dziecko ćwiczy koordynację ruchową (odpychanie się nogami, kierowanie kierownicą), równowagę i orientację. Tego typu aktywność przygotowuje też do późniejszej nauki jazdy na prawdziwym rowerze.
Przestrzeń do zabawy a rozwój motoryki dużej w Kościelisku koło Zakopanego
Ogromny wpływ na rozwój motoryczny dziecka ma otoczenie, w jakim się bawi. Specjalnie zaprojektowane przestrzenie zabaw dostarczają maluchom wspaniałych okazji do ruchu. Przykładem takiego miejsca jest nasza górska sala zabaw Fabryka Talentów w Kościelisku koło Zakopanego, gdzie dzieci mają do dyspozycji ponad 350 m² kreatywnej przestrzeni. W sali znajdziemy m.in. ściankę wspinaczkową, zjeżdżalnie, różnorodne konstrukcje do biegania i wspinania oraz elementy tzw. małpiego gaju, gdzie można poskakać i zanurzyć się w basenie z kulkami. Taka różnorodność atrakcji sprawia, że maluchy mogą bezpiecznie się wyszaleć biegają, skaczą, wspinają się i zjeżdżają do woli, co naturalnie wzmacnia ich mięśnie, poprawia równowagę oraz koordynację ruchową.
Dodatkowo, w Fabryce Talentów obecni są specjaliści i dostępne są edukacyjne zabawki, dzięki czemu beztroska zabawa łączy się tam z elementami nauki i rozwoju sensorycznego. Sala zabaw została podzielona na tematyczne strefy dostosowane do różnych grup wiekowych, co pozwala każdemu dziecku znaleźć aktywność na miarę jego potrzeb od kącików dla najmłodszych po bardziej wymagające wyzwania ruchowe dla starszaków.
Fabryka Talentów to miejsce, które pokazuje, że zapewnienie dzieciom odpowiedniej przestrzeni do aktywnej zabawy procentuje ich zdrowym i wszechstronnym rozwojem. W takim środowisku maluchy nie tylko świetnie się bawią, ale też rozwijają swoje talenty i umiejętności ruchowe najefektywniej – poprzez naturalny ruch i radość odkrywania.
Najważniejsze aspekty motoryki dużej w rozwoju dziecka
Motoryka duża odgrywa istotną rolę w dzieciństwie, to dzięki niej maluch zdobywa kolejne etapy samodzielności, od turlania się, przez chodzenie, aż po skakanie i jazdę na rowerze. Prawidłowy rozwój dużej motoryki przekłada się na ogólną sprawność fizyczną dziecka, jego pewność siebie w podejmowaniu nowych wyzwań oraz gotowość do nauki bardziej precyzyjnych czynności.
Wspieranie rozwoju ruchowego dziecka nie wymaga specjalistycznych metod, najważniejsze są codzienna dawka ruchu, swobodna zabawa i zachęta ze strony rodziców. Zapewnienie bezpiecznej przestrzeni do aktywności, wspólne zabawy ruchowe oraz pozwalanie na samodzielne eksplorowanie świata to najlepsze, co możemy dać naszemu dziecku dla jego rozwoju motorycznego. Obserwując z radością, jak nasza pociecha biega coraz szybciej, skacze coraz wyżej i z każdym dniem staje się sprawniejsza, mamy pewność, że podążamy we właściwym kierunku wspierania jej zdrowego, prawidłowego rozwoju.
Najczęściej zadawane pytania
Czym się różni motoryka mała od dużej?
Motoryka mała dotyczy precyzyjnych ruchów dłoni i palców, natomiast motoryka duża obejmuje ruchy całego ciała i dużych grup mięśni.
Jakie zabawy najlepiej rozwijają motorykę dużą u dziecka?
Motorykę dużą najlepiej rozwijają zabawy ruchowe angażujące całe ciało, takie jak bieganie, skakanie, wspinanie się, taniec czy zabawy z piłką.
Co zrobić, jeśli rozwój motoryki dużej u dziecka wydaje się opóźniony?
W przypadku zauważalnych opóźnień warto skonsultować się z pediatrą lub fizjoterapeutą, aby ocenić rozwój dziecka i dobrać odpowiednie ćwiczenia.